Ubuntu, Debian, Fedora ve Arch'ta Linux'u hızlandırma rehberi

Videoda anlattığım beş ayarın komutları burada, dağıtım dağıtım. Çoğu tek komutla geri alınıyor; geri alınamayan tek ayar Ubuntu'nun yeni işlemci paketleri, orada ayrıca yazıyor. Hepsini aynı gün açmayın. Bir ayarı değiştirin, birkaç gün kullanın, fark görmüyorsanız geri alın.

Komutlar Kasım 2026'daki sürümlere göre yazıldı (Ubuntu 24.04 ve 26.04, Debian 13, Fedora 45, Arch Linux ve CachyOS). Dağıtımınız burada yoksa ya da bir komut hata verirse hata mesajını olduğu gibi bir yapay zekaya yapıştırın, genelde en hızlı yol bu.

Önce bilgisayarınızın durumuna bakın

Hangi ayarın size lazım olduğunu bu beş komut söylüyor:

uname -r                                   # çekirdek sürümü
swapon --show                              # takas alanları (zram ve disk)
cat /sys/module/zswap/parameters/enabled   # Y ise zswap açık
systemctl is-active systemd-oomd earlyoom  # RAM bitince devreye giren servis
systemd-analyze                            # açılış süresi

1. RAM dolunca takılma: ZRAM, ZSwap ve systemd-oomd

ZRAM az kullanılan verileri sıkıştırıp RAM'in içinde tutuyor. ZSwap da aynısını yapıyor, ama arkasında diskte bir takas alanı var ve uzun süre dokunulmayan verileri oraya indiriyor. İkisi birbirinin alternatifi. Aynı anda açarsanız ZSwap, ZRAM'e gidecek veriyi bir kez daha sıkıştırıyor ve işlemciyi boşa harcıyorsunuz.

Dağıtımlar kurulduğu haliyle şöyle geliyor:

Dağıtım	Takas	ZSwap	RAM bitince
Fedora 45	ZRAM, diskte takas yok	kapalı	systemd-oomd açık
Ubuntu 26.04 masaüstü	diskte `/swap.img` dosyası	kapalı	systemd-oomd açık
Debian 13	kurulumda açılan takas bölümü	kapalı	yok
Arch (archinstall)	ZRAM	kapalı (`zswap.enabled=0`)	yok
CachyOS	ZRAM	kapalı (`zswap.enabled=0`)	yok

Hangisini seçmeli? ZRAM'iniz hiç dolmuyorsa bir şey değiştirmeyin. swapon --show çıktısında zram satırının USED sütunu SIZE'a yaklaşıyorsa ZSwap'a geçmeyi düşünün. Diskinizde yer yoksa, diske yazmak istemiyorsanız ya da 2 ile 4 GB RAM'li eski bir bilgisayardaysanız ZRAM'de kalın.

ZSwap'a geçiş

ZSwap'ın diskte bir takas alanına ihtiyacı var. Boyut için kaba bir ölçü, RAM'inizin yarısı ile tamamı arası. Hazırda bekletme (hibernate) kullanıyorsanız en az RAM'iniz kadar olmalı; bunun da ayrı ayarları var ve Secure Boot açıkken çoğu dağıtımda çalışmıyor.

Ubuntu ve Debian. Diskte takas zaten var (swapon --show ile kontrol edin), yalnız ZSwap'ı açmanız yetiyor. Önce yeniden başlatmadan deneyin, bu ayar kapatınca kaybolur:

echo 1 | sudo tee /sys/module/zswap/parameters/enabled

Memnunsanız kalıcı yapın. GRUB bu klasördeki dosyaları okuyor, böylece ana ayar dosyasına dokunmuyorsunuz:

sudo mkdir -p /etc/default/grub.d
echo 'GRUB_CMDLINE_LINUX_DEFAULT="$GRUB_CMDLINE_LINUX_DEFAULT zswap.enabled=1"' | sudo tee /etc/default/grub.d/zswap.cfg
sudo update-grub

Daha önce zram-tools ya da systemd-zram-generator kurduysanız kaldırın, yoksa ikisi üst üste çalışır.

Fedora. ZRAM'i kapatıp Btrfs üzerinde takas dosyası açıyoruz. Bu komutlar Fedora 45 Workstation'da denendi; Fedora Server Btrfs kullanmıyor, orada ext4 için aşağıdaki Arch komutlarını kullanın. 4g yerine kendi boyutunuzu yazın:

sudo touch /etc/systemd/zram-generator.conf
sudo btrfs subvolume create /var/swap
sudo btrfs filesystem mkswapfile --size 4g /var/swap/swapfile
sudo restorecon -R /var/swap
echo "/var/swap/swapfile none swap defaults 0 0" | sudo tee -a /etc/fstab
sudo grubby --update-kernel=ALL --args=zswap.enabled=1
sudo reboot

İlk satırdaki boş dosya Fedora'nın hazır ZRAM ayarını geçersiz kılıyor.

Arch ve CachyOS. Arch çekirdeğinde ZSwap normalde açık; archinstall ve CachyOS ZRAM kullandıkları için onu önyükleyici satırına zswap.enabled=0 yazarak kapatıyor. Geçiş üç adım:

ZRAM'i kapatın. archinstall ayarı /etc/systemd/zram-generator.conf dosyasına yazıyor ve bir servisi açık bırakıyor, ikisini de kapatın. CachyOS'ta ayar /usr/lib/systemd/ altında, onu da aynı Fedora'daki gibi boş bir dosyayla geçersiz kılın:

# archinstall
sudo mv /etc/systemd/zram-generator.conf /etc/systemd/zram-generator.conf.bak
sudo systemctl disable [email protected]
# CachyOS
sudo touch /etc/systemd/zram-generator.conf

Bir takas dosyası açın. Dosya sisteminiz Btrfs ise Fedora'daki btrfs komutlarını restorecon satırı olmadan kullanın. ext4 ise:

sudo dd if=/dev/zero of=/swapfile bs=1M count=8192 status=progress
sudo chmod 600 /swapfile
sudo mkswap /swapfile
echo "/swapfile none swap defaults 0 0" | sudo tee -a /etc/fstab

Önyükleyici ayarından zswap.enabled=0 yazısını silin ve yeniden başlatın. Nerede durduğu önyükleyiciye göre değişiyor. GRUB'da /etc/default/grub (ardından sudo grub-mkconfig -o /boot/grub/grub.cfg), Limine'de /etc/default/limine, systemd-boot'ta /boot/loader/entries/ altındaki dosyanın options satırı. CachyOS'ta systemd-boot girdileri sdboot-manage ile yeniden üretildiği için ayarı /etc/sdboot-manage.conf içindeki LINUX_OPTIONS satırında da kontrol edin.

CachyOS, takas ayarını (vm.swappiness = 100) ZRAM'e göre yapıyor. Disk takasına geçtikten sonra bir şey ters giderse ilk bakacağınız yer burası.

Yeniden başlattıktan sonra kontrol edin. zramctl boş dönmeli, swapon --show yalnız takas dosyanızı göstermeli, ZSwap Y demeli.

Geri almak için adımları ters sırayla geri alın:

Ubuntu ve Debian'da sudo rm /etc/default/grub.d/zswap.cfg ve sudo update-grub.
Fedora'da sudo grubby --update-kernel=ALL --remove-args=zswap.enabled=1.
Arch ve CachyOS'ta zswap.enabled=0 yazısını önyükleyici ayarına geri ekleyin; yoksa ZRAM ile ZSwap birlikte çalışır.
Fedora ve CachyOS'ta boş /etc/systemd/zram-generator.conf dosyasını silin. archinstall'da .bak dosyasının adını geri çevirip sudo systemctl enable [email protected].
/etc/fstab'a eklediğiniz satırı silin, yeniden başlatın, sonra takas dosyasını silin (sudo rm /swapfile; Fedora'da sudo btrfs subvolume delete /var/swap).

RAM yine de bitince: systemd-oomd ya da earlyoom

Bu servisler RAM tükenip sistem kilitlenmeden önce en çok baskı yapan programı kapatıyor, siz de bilgisayarı düğmesinden kapatmak zorunda kalmıyorsunuz. Fedora ve Ubuntu'da systemd-oomd zaten açık, bir şey yapmanız gerekmiyor. Debian'da paketini kurmanız yetiyor, hazır ayarlarıyla geliyor ve kurulunca başlıyor. Arch ve CachyOS'ta systemd-oomd yüklü ama hangi programları izleyeceği ayarlı gelmiyor; orada daha basit olan earlyoom'u kurun:

# Debian
sudo apt install systemd-oomd
# Arch ve CachyOS
sudo pacman -S earlyoom
sudo systemctl enable --now earlyoom

İkisini aynı anda çalıştırmayın. Geri almak için Debian'da paketi kaldırın, Arch'ta önce sudo systemctl disable --now earlyoom, sonra paketi kaldırın.

2. Güncel çekirdek

uname -r ile sürümünüze bakın. Fedora, Arch ve CachyOS zaten güncel çekirdekle geliyor, normal güncellemeler yetiyor. Zamanlayıcı bölümü için çekirdeğinizin en az 6.12 olması, BPF-Land için 6.16 olması gerekiyor.

Ubuntu 24.04. Kendi çekirdeği 6.8, sched_ext yok. Donanım desteği (HWE) çekirdeğine geçin, bugün 7.0 kuruluyor:

sudo apt install --install-recommends linux-generic-hwe-24.04

Ubuntu 26.04. 7.0 ile geliyor, bir şey yapmanız gerekmiyor.

Debian 13. Kendi çekirdeği 6.12 ve Debian bu çekirdekte sched_ext'i açmamış. trixie-backports deposunda 7.2 var, orada açık:

echo "deb http://deb.debian.org/debian trixie-backports main" | sudo tee /etc/apt/sources.list.d/backports.list
sudo apt update
sudo apt install -t trixie-backports linux-image-amd64 linux-headers-amd64
sudo reboot

Başlık paketi (linux-headers-amd64), NVIDIA gibi çekirdeğe sonradan derlenen sürücüler için gerekiyor. NVIDIA'nın kapalı sürücüsünü kullanıyorsanız yeni çekirdeğe geçmeden önce sürücünüzün o sürümü desteklediğine bakın. Yeni çekirdek açılmazsa açılıştaki GRUB menüsünden "Advanced options" ile eski çekirdeği seçebilirsiniz; eski çekirdek siz silene kadar kurulu kalıyor. Kalıcı olarak eskiye dönmek için yeni çekirdek paketini kaldırmanız yeterli.

3. İşlemci zamanlayıcısı (sched_ext)

Önce çekirdeğinizin desteklediğine bakın. Bu dosya yoksa önce çekirdek bölümüne dönün:

cat /sys/kernel/sched_ext/state

Kurulum

Dağıtım	Komut
CachyOS	Kurulu geliyor. CachyOS Kernel Manager'daki sched-ext ayarından da seçebilirsiniz
Arch	`sudo pacman -S scx-scheds scx-tools`
Fedora	`sudo dnf copr enable bieszczaders/kernel-cachyos-addons` ve `sudo dnf install scx-scheds scx-tools`
Ubuntu 24.04 ve 26.04	`sudo add-apt-repository ppa:arighi/sched-ext` ve `sudo apt install scx`
Debian 13	Hazır paket yok, aşağıda

Fedora'nın kendi deposunda yalnız üç eski zamanlayıcı var, o yüzden CachyOS topluluğunun COPR deposunu kullanıyoruz. Ubuntu'daki PPA, sched_ext'in geliştiricilerinden Andrea Righi'nin. Bu PPA kurulduğu anda scx_cosmos'u başlatıyor ve açılışta da başlatacak şekilde ayarlıyor.

Debian 13. Önce backports çekirdeğine geçin, sonra zamanlayıcıyı kaynaktan derleyin. Debian'ın Rust sürümü eski kaldığı için Rust'ı rustup ile kuruyoruz:

sudo apt install build-essential clang llvm pkg-config libelf-dev libbpf-dev libseccomp-dev protobuf-compiler pahole libzstd-dev zlib1g-dev git curl
curl --proto '=https' --tlsv1.2 -sSf https://sh.rustup.rs | sh
source ~/.cargo/env
git clone --depth 1 https://github.com/sched-ext/scx.git
cd scx
cargo install --locked --path scheds/rust/scx_bpfland
sudo ~/.cargo/bin/scx_bpfland

Derleme birkaç dakika sürüyor. Başka bir zamanlayıcı istiyorsanız son iki satırdaki scx_bpfland adını değiştirin. Bazıları scheds/rust yerine scheds/experimental klasöründe duruyor; yolu ona göre yazın.

Denemek

Terminalde zamanlayıcıyı başlatın. Pencere açık kaldığı sürece yeni zamanlayıcı çalışıyor, Ctrl+C ile kapatınca eski zamanlayıcı geri geliyor:

sudo scx_bpfland

Aynı anda tek zamanlayıcı çalışabiliyor. Ubuntu'da önce PPA'nın başlattığını durdurun (sudo systemctl stop scx). Debian'da kendi derlediğinizi tam yoluyla çalıştırın (sudo ~/.cargo/bin/scx_bpfland).

Başka bir terminalde çalıştığını görebilirsiniz:

cat /sys/kernel/sched_ext/state      # enabled
cat /sys/kernel/sched_ext/root/ops   # bpfland_...

En kolay test, arkada işlemciyi dolduran bir iş (derleme, video dışa aktarma) varken oyun oynamak ya da masaüstünü kullanmak. İşlemci boştayken fark beklemeyin; o durumda varsayılan zamanlayıcının daha iyi olduğunu söyleyenler de var.

Kalıcı yapmak

Arch, CachyOS ve Fedora. scx_loader servisi açılışta seçtiğiniz zamanlayıcıyı başlatıyor:

echo 'default_sched = "scx_bpfland"' | sudo tee /etc/scx_loader.toml
sudo systemctl enable --now scx_loader

Açılışta hangi zamanlayıcının başlayacağını bu dosya belirliyor; o olmadan servis açılışta hiçbir şey başlatmıyor. CachyOS'ta dosya zaten varsa üzerine yazmak yerine default_sched satırını düzenleyin. O anki oturumda değiştirmek için scxctl switch --sched lavd, durdurmak için scxctl stop (yönetici şifresi soruyor).

Ubuntu (PPA). Servis zaten açık. /etc/default/scx dosyasındaki satırı SCX_SCHEDULER=scx_bpfland yapın, sonra:

sudo systemctl restart scx

Debian. Hazır bir servis yok, zamanlayıcı yalnız terminal açıkken çalışıyor. Kalıcı yapmak için kendi systemd servisinizi yazmanız gerekiyor; denemek için terminal yeterli.

Geri almak için servisi kapatın (sudo systemctl disable --now scx_loader ya da scx), çekirdeğin kendi zamanlayıcısı hemen geri geliyor.

Zamanlayıcıların listesi

Hangisinin en iyi olduğunu söyleyen bağımsız bir karşılaştırma bulamadım. Başlangıç için BPF-Land'i deneyin, sonra aşağıdan beğendiklerinizi tek tek deneyin. Tanımlar zamanlayıcıların kendi açıklamalarından, LAVD'nin Valve için geliştirildiği bilgisi geliştiricisi Igalia'nın 2024 sunumundan.

Zamanlayıcı	Ne için
scx_bpfland	Masaüstü ve oyun. Arkada ağır iş varken etkileşimli programları öne alıyor. Linux 6.16 ve üstü
scx_lavd	Oyun. Her programın beklemeye ne kadar hassas olduğunu ölçüyor; Valve, Steam Deck için geliştirtti
scx_flash	Zamanlaması kaçmaması gereken işler (müzik, ses kaydı), adil ve tahmin edilebilir dağıtım
scx_cosmos	Bir programı mümkün olduğunca aynı işlemci çekirdeğinde tutuyor. Ubuntu PPA'sının varsayılanı
scx_cake	Oyun için ayarlanmış, günlük kullanımda da iş görüyor
scx_beerland	Yerellik ve çok çekirdekte ölçeklenme
scx_p2dq	Genel amaçlı, yükü çekirdekler arasında dengeliyor
scx_rusty	Genel amaçlı, ayarlanabilir yük dengeleme
scx_rustland	Deneysel. Etkileşimli işleri arka plandaki ağır işlerin önüne alıyor; kararları kullanıcı alanında veriyor
scx_layered	Programları katmanlara ayırıp her katmana ayrı kural; elle ayar istiyor, sunucular için
scx_tickless	Deneysel. Sunucu, sanallaştırma ve yüksek başarımlı hesaplama
scx_mitosis	İş yüklerini cgroup'lara göre ayırıyor, veri merkezi sunucuları için
scx_eevdf	Çekirdeğin kendi zamanlayıcısının sched_ext'e taşınmış hali, kıyaslama için
scx_pandemonium	Her kararı ölçülen bekleme süresine göre veren deneysel zamanlayıcı
scx_flow, scx_mlfq	Deneysel, son tarih ve çok seviyeli kuyruk yaklaşımları
scx_chaos	Test için: yarış durumlarını bilerek büyütüyor, günlük kullanım için değil
scx_forge, scx_mavd, scx_nitosis	Geliştirici deneyleri, günlük kullanım için değil; bazıları henüz çıkmamış çekirdek istiyor

Paketlerin içindeki liste dağıtıma göre biraz değişiyor. Kendi sisteminizdekileri compgen -c scx_ | sort -u ile görebilirsiniz. Tam ve güncel liste sched-ext/scx deposunda.

scx_lavd'nin çok çekirdekli Intel hibrit işlemcilerde açılırken takılıp RAM tükettiği bir hata vardı (#3340), scx 1.1.3'te düzeltildi. Ubuntu PPA'sındaki paket şu an bundan eski (26.04'te 1.1.2); böyle bir işlemciniz varsa Ubuntu'da LAVD yerine başka bir zamanlayıcı seçin.

4. Yeni işlemcilere göre derlenmiş paketler

Ubuntu 26.04 ve sonrası. Ubuntu, paketlerin son on yılın işlemcilerindeki ek komutları kullanan (x86-64-v3) sürümlerini isteğe bağlı sunuyor. Önce işlemcinizin desteklediğine bakın:

/lib64/ld-linux-x86-64.so.2 --help | grep x86-64-v3

Çıktıda x86-64-v3 (supported, searched) görüyorsanız açın:

echo 'APT::Architecture-Variants "amd64v3";' | sudo tee /etc/apt/apt.conf.d/99enable-amd64v3
sudo apt update
sudo apt upgrade

apt işlemciyi kendisi kontrol etmiyor; desteklemeyen bir işlemcide programlar "Illegal instruction" hatasıyla çöker. Sanal makinede işlemci tipi ana makineninkine ayarlı değilse aynı şey olabilir. Bu paketleri kurduktan sonra diski x86-64-v3 desteklemeyen eski bir bilgisayara takıp kullanamazsınız. Canonical'ın ölçümüne göre kazanç çoğu programda yüzde 1 civarı, hesap yoğun programlarda daha fazla; bazı işlerde biraz yavaşlama da görülmüş.

Bu ayarın resmi bir geri dönüş yolu yok. Dosyayı silerseniz yeni güncellemeler normal paketlerle gelir, ama kurulu olanlar yerinde kalır. 26.10'un amd64v3 kurulum görüntüsüyle kurduysanız bu ayar zaten açık.

Fedora, Debian ve Arch'ta şu an böyle bir resmi seçenek yok. CachyOS bu paketleri hazır getiriyor.

5. Açılışı yavaşlatan servisi bulmak

systemd-analyze                  # toplam süre
systemd-analyze blame | head     # en uzun süren servisler
systemd-analyze critical-chain   # açılışı gerçekten bekleten zincir

blame listesinin başındaki her servis suçlu değil, çünkü servisler aynı anda çalışıyor. Asıl bakmanız gereken critical-chain. Orada sık çıkanlar:

NetworkManager-wait-online.service. Açılışı internet bağlantısı kurulana kadar bekletiyor. Açılışta bağlanan bir ağ diski ya da ağ klasörü kullanmıyorsanız kapatabilirsiniz: sudo systemctl disable NetworkManager-wait-online.service. Geri açmak için enable.
Artık takılı olmayan bir disk. /etc/fstab'da kalmış bir disk açılışı uzun süre bekletebiliyor. Satırı silin ya da seçeneklerine nofail ekleyin.
plymouth-quit-wait.service. Açılış ekranının masaüstü hazır olana kadar beklemesi, genelde başka bir şeyin belirtisi. Zincirde ondan önce ne geldiğine bakın.

Bir servisi kapatmadan önce ne işe yaradığını öğrenin. Emin değilseniz disable yerine dokunmayın.

CachyOS kullanıyorsanız

Zamanlayıcı ve yeni işlemcilere göre derlenmiş paketler hazır geliyor, ZRAM açık. Sıfırdan kuracaksanız bu ayarlarla uğraşmamak için iyi bir seçenek. Elinizde zaten bir dağıtım varsa yukarıdaki adımlarla aynı şeylerin çoğunu kendi dağıtımınızda yapabilirsiniz.

Uğraşmanıza değmeyen ayarlar

mitigations=off. Phoronix'in Eylül 2024'teki Zen 5 testinde ölçülebilir bir fark çıkmadı (225 ve 224 puan), karşılığında bilinen işlemci açıklarına karşı korumasız kalıyorsunuz. Eklediyseniz önyükleyici satırından silin.
preload. Sık kullanılan programları önceden RAM'e yüklüyor. SSD'de kazancı çok küçük.
ananicy-cpp. Programların önceliğini kendi listesine göre değiştiriyor. İyi bir zamanlayıcınız varsa gerek yok, CachyOS'un BORE zamanlayıcısıyla takılma yaptığını söyleyenler var.
swappiness=0. Takası son ana kadar yasaklıyor, RAM dolunca bilgisayar daha sert sıkışıyor. Dağıtımınızın verdiği değeri bırakın. Çoğunda 60, ZRAM kullananlarda daha yüksek olabiliyor.

Nereden başlamalı

RAM'iniz sık doluyorsa birinci bölümden, oyun oynarken arkada iş çalıştırıyorsanız zamanlayıcıdan başlayın. Debian ya da Ubuntu 24.04 kullanıyorsanız önce çekirdeğinize bakın. Her seferinde tek bir ayar değiştirin.