4 dk okuma s├╝resi

­čôë Felaket An─▒nda Sosyal Medya - Da─č─▒t─▒k A─člar─▒n ├ľnemi

Yaz─▒ya herkese ge├žmi┼č olsun diyerek ba┼člamak istiyorum. Deprem hakk─▒nda s├Âyleyecek, konu┼čacak ├žok ┼čey var ama ben bug├╝n sizlere kimsenin pek de─činmedi─či bir konudan bahsedece─čim.

Felaket durumlar─▒nda sosyal medyan─▒n ne kadar g├╝├žl├╝ oldu─čunu hep beraber g├Ârd├╝k. Sosyal medya sayesinde belki binlerce insana ula┼č─▒ld─▒ ve yard─▒m g├Ât├╝r├╝ld├╝. Ancak b├╝t├╝n bunlar olurken 8 ┼×ubatta Instagram ve Twitter, CDN'in bozukluk yapmas─▒ sebebiyle yine kesintiye u─črad─▒. Daha ├Ânce ka├ž defa oldu bu? Daha ka├ž defa olacak?

Instagram and Twitter appear to suffer outage as users find they are unable to post
The outage-tracking website Down Detector reported large spikes in users reporting problems on Instagram, Twitter, Facebook, Facebook Messenger, and other serves

├ľzellikle de deprem gibi bir felaket s├Âz konusu oldu─čunda her ge├žen dakikan─▒n ne kadar elzem oldu─čunun fark─▒ndas─▒n─▒zd─▒r.

Uzun s├╝redir videolar─▒mda sizlere da─č─▒t─▒k a─č─▒ (fediverse) anlat─▒yorum ve kullanman─▒z─▒ sa─člamak i├žin ├žabal─▒yorum. E─čer ki T├╝rkiye olarak da─č─▒t─▒k a─č─▒ kullan─▒yor olsayd─▒k sosyal medyalar─▒n ├ž├Âkmesi bizi etkilemezdi. Bu olay ├╝zerine yaz─▒mda da─č─▒t─▒k a─č─▒n ne oldu─čunu, nas─▒l ge├žebilece─činizi tekrar anlatmak istiyorum. Umar─▒m bir daha felaket durumu ya┼čamay─▒z ama ya┼čarsak belki bir dahaki sefere merkeziyet├ži sistemlerden etkilenmi┼č olmay─▒z.

"Bu yaz─▒n─▒n ┼čimdi yeri mi?" diye soruyor olabilirsiniz. Bence tam yeri. Evet biliyorum ├žok daha ├Ânemli ve ├Âncelikli konular da var ancak en az─▒ndan ben de fark─▒nda oldu─čum bir konuda insanlar─▒ bilin├žlendirmek istiyorum.

Konu hakk─▒nda ayr─▒ca video da ├žektim. Videolu a├ž─▒klamay─▒ izlemek isterseniz:

Merkeziyet├žilik Nedir?

─░nternet dedi─čimiz ┼čey bilgisayarlar─▒n birbirleriyle ileti┼čim kurmas─▒ demektir. Siz bir websitesine ba─čland─▒─č─▒n─▒zda asl─▒nda ├žok uzaktaki bir bilgisayardan, kendi bilgisayar─▒n─▒za dosya indirmi┼č oluyorsunuz.

─░nternet ilk ├ž─▒kt─▒─č─▒ zaman, bilgisayarlar─▒n birbiriyle ileti┼čime ge├žmek i├žin kulland─▒─č─▒ protokoller a├ž─▒kt─▒. Her bilgisayar di─čeriyle ileti┼čime ge├žmek i├žin ayn─▒ y├Ântemleri kullan─▒yordu. ├ľrne─čin bir mesajla┼čma protokol├╝ vard─▒ ve yap─▒lan her mesajla┼čma uygulamas─▒ bu protokol├╝ kulland─▒─č─▒ndan, hangi uygulamay─▒ kullan─▒yor olursan─▒z olun birbirinizle ileti┼čime ge├žebiliyordunuz. ├ľrne─čin Facebook kullan─▒c─▒s─▒ Twitter kullan─▒c─▒s─▒na da mesaj atabiliyordu.

Ancak internet geli┼čtik├že ve b├╝y├╝k ┼čirketler olu┼čtuk├ža herkes kendi uygulamas─▒na kendi protokol├╝n├╝ yazmaya ba┼člad─▒. Bu da demek oluyordu ki siz Facebook kullan─▒yorsan─▒z ancak ve ancak Facebook kullan─▒c─▒lar─▒yla mesajla┼čabilirdiniz.

Buradaki s─▒k─▒nt─▒ bir merkeziyet├žile┼čme olmas─▒, sizi kendi uygulamalar─▒na hapsedip ba┼čka uygulamalarla ileti┼čiminizi kesiyorlar. Ayn─▒ zamanda da kendi uygulamalar─▒/protokolleri ├ž├Âkt├╝─č├╝nde ge├žti─čimiz g├╝n oldu─ču gibi kimseyle ileti┼čime ge├žemiyor oluyorsunuz.

Da─č─▒t─▒k A─č Nedir?

Da─č─▒t─▒k a─č demek, herkese a├ž─▒k protokollerin b├╝t├╝n uygulamalarca kullan─▒lmas─▒ demek. ├ľrne─čin Facebook, Twitter, Instagram da─č─▒t─▒k a─ča kat─▒lacak olsayd─▒, siz Twitter'da yaz─▒lanlar─▒ Facebook'ta da g├Ârm├╝┼č olacakt─▒n─▒z hatta bu ki┼čileri takip edip mesajla┼čabilecektiniz. Ancak bu firmalar elbette bunun tam kar┼č─▒s─▒nda merkeziyet├ži konumda yer al─▒yor.

Peki ger├žekten da─č─▒t─▒k a─č var m─▒? Evet var. ├ľrne─čin mastodon.com.tr adresine gidip bir hesap a├žarsan─▒z benim yusuf@pleroma.yusufipek.me adresindeki hesab─▒ma mesaj atabilirsiniz veya g├Ânderilerimi g├Âr├╝p be─čenebilirsiniz.

─░┼čin g├╝zel yan─▒ bu protokolleri kullanan onlarca uygulama var ve bu uygulamalar ├Âzg├╝r yaz─▒l─▒m oldu─čundan, herkes kendi bilgisayar─▒na kurabiliyor. Bu da demek oluyor ki siz kendi Twitter'─▒n─▒z─▒ kendi bilgisayar─▒n─▒zda bar─▒nd─▒rabiliyorsunuz. Arkada┼člar─▒n─▒z─▒ ve ailenizi uygulaman─▒zda hesap a├žmak i├žin davet edebiliyorsunuz.

B├Âyle bir durumda benim Twitter'─▒m ├ž├Âkse bile, di─čer binlerce a├ž─▒k olan Twitter hala ├žal─▒┼č─▒yor ve birbirleriyle ileti┼čime ge├žebiliyor. Hem sans├╝r├╝n hem de genel bir ├ž├Âk├╝┼č├╝n ├Ân├╝ne ge├žmi┼č oluyoruz ve felaket senaryolar─▒na kar┼č─▒ daha diren├žli oluyoruz.

Nas─▒l Ba┼člayaca─č─▒z?

Genelde insanlar da─č─▒t─▒k a─čda hesap a├žmak istedi─činde bir kafa kar─▒┼č─▒kl─▒─č─▒ olu┼čuyor. Twitter'da bir tane alan ad─▒ var. ─░nsanlar twitter.com'a girip ├╝ye oluyorlar ama da─č─▒t─▒k a─čda binlerce alan ad─▒ var.

Burada detaya ├žok fazla girip sizi de bunaltmak istemiyorum ancak ┼čunu bilmenizde fayda var. Da─č─▒t─▒k a─č─▒n g├╝c├╝ binlerce alan ad─▒ olmas─▒ndan geliyor. Bir tanesi ├ž├Âkse veya sans├╝rlense di─čer binlercesi ayakta demektir.

Size ├Ânerim https://mastodon.com.tr adresine veya https://mastodon.social adresine gidip bir hesap a├žman─▒zd─▒r. Mobil uygulama istiyorsan─▒z da Android ve iOS ba─člant─▒lar─▒ndan telefonunuza uygulamay─▒ indirebilirsiniz.

Bu konuya ilgiliyseniz ve daha fazla merak ediyorsan─▒z di─čer sunucular─▒ https://instances.social/ ve https://the-federation.info/ adresinden inceleyebilirsiniz.

Hi├ž aktif de─čil ve ├žok s─▒k─▒c─▒...

Algoritma nedir? Sizi platformda tutmak i├žin olabildi─čince ├žal─▒┼č─▒r. B├╝t├╝n bo┼č vaktinizi s├Âm├╝r├╝r ve size olabildi─čince dopamin vermeye ├žal─▒┼č─▒r.

Da─č─▒t─▒k a─člarda algoritma yoktur.

Da─č─▒t─▒k a─č kullan─▒yorsan─▒z sizin aktif olarak birilerini takip etmeniz gerekli. Ke┼čfet k─▒sm─▒ndan takip edebilece─činiz ki┼čileri de bulabilirsiniz ama insanlar─▒ takip etmekten, selam vermekten, g├Ânderilerini yinelemekten ├žekinmeyin. Hatta sizden ricam hesab─▒n─▒z─▒ a├žar a├žmaz yusuf@pleroma.yusufipek.me adresini etiketleyerek selam verin.

Anlat─▒n ve Payla┼č─▒n

De─či┼čim hemen bir g├╝nde olmaz. ─░nsanlar─▒n b├╝y├╝k ├žo─čunlu─ču da─č─▒t─▒k a─č─▒n ne demek oldu─čunu bilmiyor. Ben elimden geldi─či kadar basit anlatmaya ├žal─▒┼čt─▒m ama siz daha basitle┼čtirebiliyorsan─▒z daha da basitle┼čtirin. Siz ├Â─črendiyseniz bir ki┼čiye daha ├Â─čretin ve ├Ânemini vurgulay─▒n.

Bu sadece felaket an─▒ i├žin de gerekli de─čil, daha sa─čl─▒kl─▒ ve haklar─▒n─▒z─▒ koruyabilece─činiz bir sosyal medya kullanmak istiyorsan─▒z da─č─▒t─▒k a─ča ge├žmeniz gerekli.

Umar─▒m bu yaz─▒yla da─č─▒t─▒k a─člar─▒n ├Ânemini anlatabilmi┼čimdir.

Tekrar herkese ge├žmi┼č olsun.